15 ہفتہ , دسمبر 2018

سياسيات ۽ اقتصاديات، ”قطبي ابتڙن جو ميلاپ“

پريم مٿراڻي / دبئي

                         تعارف: بنياد-مهااڏاوت   (Base-Superstructure) جي ڪسوٽي کي سماجي نظام تي لاڳو ڪرڻ لاءِ، ذريعي-سماجي ماحول  (Source-Social Environment) جي ڪسوٽي پيدا ڪئي وئي آهي_ ڇاڪاڻ ته فطرتي نظامن کي هلائڻ لاءِ، خودڪار نظام متحرڪ رهن ٿا جڏهن ته سماجي نظام، انساني جسماني شعوري سرگرمين سان لاڳو رهن ٿا_  اڄوڪو مضمون، انسان جي ڪيل انفرادي اجتمائي سرگرمين جي، بحيثيت مجموعي ”سماجي نظام“ جي، ”سماجي اقتصادي ۽ سياسي متضاد سطحن ۾منتقل ٿيڻ“، جي موضوع سان لاڳاپيل آهي_ بنياد ۽مهااڏاوت جي ڪسوٽي،  قطبي ابتڙن  (Polar Opposite) جو ميلاپ آهي. جنهن ۾ ”ابتڙ قطب“ هڪٻئي کي رد نه،  پر ”ڪشش“  (Attract) ڪندا آهن  ۽ ”ساڳيا قطب“ هڪٻئي کي ”رد “(Repulse) ڪندا آهن، جيئن ”مقدار معيار“ (Quantity-Quality)، مواد صورت“ (Content-Form)، ”مادو شعور (Material-Ideal)“، ”ارتقا انقلاب“ (Evolution-Revolution) وغيره_  جڏهن ته پاساون ابتڙن (Side Opposite) ۾ ”ساڳيا پاسا“ هڪٻئي کي ”ڪشش“ ۽ ”ابتڙ پاسا“ هڪٻئي کي.رد“ ڪندا آهن، جيئن ”ساڄو کاٻو“ (Right-Left)، ”ٿدو گرم“ (Cold-Hot)، ”سڌو اڻسڌو“ (Direct-Indirect)، وغيره_ مضمون ۾ سياست ۽ معيشيت کي هڪٻئي جو ابتڙ ڏيکاريو ويو آهي يعني سماجي نظام ۾ سياسيات ۽ اقتصاديات، هڪٻئي جا ابتڙ هوندي به هڪٻئي کي رد نٿا ڪن پر هڪ ٻئي لاءِ لازم ملزوم ۽ هڪٻئي سان جڙيل رهن ٿا_ هن مضمون ۾ سياست ۽ معيشيت جي قومي ۽ ثقافتي پاسي جي تعارف کي شامل نه ڪيو ويو آهي_[

ذريعا ۽ ماحول (Sources and Environment):

مادي جسم جي حرڪت (Motion of Matter)، خلا (Space) کانسواءِ ممڪن نه آهي ۽ خلا جو وجود، ڪنهن مادي وجود جي موجودگي (Existence of Being) کانسواءِ ممڪن نه آهي_ اهڙي ريت مادو جيڪڏهن بنياد آهي ته خلا (مڪان) انجي مهااڏاوت آهي _ ساڳي ريت ذريعو (Source) پنهنجي ”ماحول“ (Environment) سان مطابقت قائم ڪندي، انجو بنياد بڻجي ٿو ۽ پنهنجي لاءِ ماحولياتي مڪان (Environmental Space) جي اڏاوت ڪري ٿو_ حياتياتي نظام ۾ جيوَ پنهنجي جيئڻ واسطي ”جياپي جي ذريعن“ (Source of Survival) پيدا ڪرڻ سان گڏ،  ”جياپي جي ماحول“ (Environment of Survival) جي به اڏاوت ڪندو آهي_ ”جياپي جا ذريعا“ حياتياتي نظام جو بنياد هجن ٿا ۽ ”جياپي جو ماحول“ ان جي مهااڏاوتي تشڪيل ڪري ٿو، جنهن سان ڪائناتي-ارضياتي، زمان ۽ مڪان (Space &Time) ۾، جياپي جي گنجائش پيدا ٿي آهي_ (متحرڪ) نظام ۾ بنياد-مهااڏاوت جي ڪسوٽي کي ذريعي- ماحول  جي تعريف ۾ سمجھڻ لاءِ، فطرتي، سماجي ۽ انفرادي طور کنيل، هيٺ ڏنل ٽن مثالن تي غور ڪريو:

1) شمسي نظام ۾، سمورا گرھ ۽ سج (Star Sun)، گرهئي نظام (Planetary System) جو مادي بنياد (Material Base) آهن جيڪي پنهنجي گردش (Circulation) لاءِ محدود مادي قوتن ۽ مادي ڳانڍاپن جو ذريعو (Finite Material Source of Forces and Relations) پيدا ڪن ٿا ۽ِ ڪائنات-ڪهڪشان جي نظام (Cosmo- Galactical System) ۾ پنهنجي گردش جي گنجائش پيدا ڪن ٿا جيڪا، لامحدود (Infinite) زمان–مڪان ۾، شمسي نظام جي مهااڏاوتي سطح قائم ڪري، گرهئي گردش (Planetary Motion) جوِ ڪائناتي ماحول(Cosmic Environment) پيدا ڪري ٿي_

2) ڪاروبار لاءِ، پيداواري عمل (Production Process) ۾ پورهيو (Labour)، پيداواري قوتون ۽ پيداواري ڳانڍاپا (Forces and Relations of Production)، ڪاروباري نظام جو .مادي بنيادي ذريعو“ آهن ۽ ڪاروباري جڳهه (Work Place) ۽ ڪاروباري قانون ۽ ضابطا (Corporate Law)، ڪاروبار جي سماجي ماحولياتي مهااڏاوت (Environmental Superstructure) جي سطح قائم ڪن ٿا_

3) فٽبال رانديگر لاءِ، فٽبال ۽ سندس جسم، راند جو بنيادي مادي ذريعو آهن ۽ راند جو ميدان (Play Ground)، راند لاءِ، ماحول جي اڏاوت (Superstructure) ڪري ٿو_

ذريعا، متحرڪ نظام لاءِ گھربل قوتون ۽ ڳانڍاپا بڻجي وڃن ٿا ۽ ماحول، نظام جي وجود لاءِ، گھربل خلا جي گنجائش پيدا ڪري ٿو_  ذريعا ۽ ماحول، قطبي ابتڙ جي حيثيت ۾، هڪٻئي کان الڳ وجود رکن ٿا پر هڪٻئي جي وجود لاءِ لازم ملزوم پڻ هجن ٿا_

انساني سرگرمين جو سماجي نظام:

انسان، سماجي سرگرمين کي سرانجام ڏيڻ لاءِ، پنهنجي جسماني شعوري پورهئي سان، وسيلا ۽ ذريعا (Sources) پيدا ڪري ٿو ۽ انهن جي استعمال لاءِ گھربل سماجي ماحول (Social Environment) جي اڏاوت پڻ ڪري ٿو_ انساني سرگرمين لاءِ گھربل ذريعن جي ماحولياتي مطابقت، سماجي نظام ۾ بدلجي وڃي ٿي_ آثار قديمه ماهرن جي ڪيل تحقيق مطابق، انسان جي، هٿ-وس سرگرمين (Manipulations) جي شروعات، لڳ ڀڳ ارڙهن لک سال اڳ، اڀي انسان (Homo Erectus) کان ٿئي ٿي_ ان دور ۾، اهي، هٿ وس ڪاريگري ذريعا (Source of Manipulation) انتهائي سادي نوعيت جا هئا، جن جي گروهي استعمال، اڄوڪي سماجي نظام جي جوڙجڪ لاءِ اوائلي ”سماجي ماحولياتي جوڙجڪ“ جو ڪردار ادا ڪيو_ (انجو تصديقي جائزو منهنجي ايندڙ ڪتاب ۾ تفصيل سان ورتو ويو آهي)_ انساني سرگرمين جي  انهن اوائلي ذريعن ۽ گروهي استعمال کي، ”سماجي پيداواري عملي طريقه ڪار“ ۽ ”منظم سماجي ماحول“ جي اڏاوت ۾، منتقل ٿيڻ لاءِ،  لڳ ڀڳ پنڌرهن لک سالن جو ڊگھو عرصو لڳو_ تهذيبن جي انقلابي دور جي شروعات تڏهن ٿي، جڏهن انساني هٿ وس گروهي سرگرمين جا ذريعا، سماجي قوتون ۽ سماجي ڳانڍاپا بڻجي، سماجي معيشيت جو بنياد (Economic Base) بڻجي ويا ۽ اڻسڌريل گروهي ماحول، سماجي ماحول جي اڏاوت ڪندي، سماجي قانون ۽ ضابطن جي منظم سياسي سطح (Political Level) پيدا ڪئي_

سرمائيداري اقتصادي نظريا :

پورهئي جو عملي طريقه ڪار، پيداواري قوتون ۽ پيداواري ڳانڍاپا،  معيشيت جو بنياد بڻجن ٿا_ پيداواري عمل سان معيشيت جو نظام قائم ٿئي ٿو_  پيداواري عمل ۾ پيداواري وسيلا ۽ پورهيو بنيادي قوتون هجن ٿا، جنهن ۾ پورهيو هنڌ (Work Place) ۽ پورهيو وقت (Work Time)، پيداواري عمل جي زمان ۽ مڪان جي سطح کي ظاهر ڪن ٿا ۽ پيداواري بنياد جي مهااڏاوتي تشڪيل ڪن ٿا_ سرمائيداري پيداواري عمل، سرمائي جي استحصالي ڳانڍاپي جي سبب، بحرانن جو شڪار رهي ٿو_ سرمائيداري اقتصاديات، پنهنجي بحراني نظام جي بچاءُ ۾ نت نوان اقتصادي نظريا (Economic Theories) پيدا ڪري ٿي، جنهن ۾ معيشيت جي حقيقي بنيادن جي جڳهه تي، ”سرمائي“  (Capital)  کي معيشيت جو بنياد ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي_  واڌو قدر  ذريعي ”پورهئي جي استحصال“ ۽ قدر جي نظريي (Law of Value) جي جڳهه تي  ”بازار جي اگهھ“ (Market Price) جو نظريو پيش ڪيو ويندو آهي ۽ ”بازار جي اگھه ۾ لاٿ ۽ چاڙھ“ (Rise & Fall in Marker Price) جي اڻڏ ٺي طريقه ڪار (Invisible Process) کي، پيداواري گردش جو اصلي طريقي ڪار ظاهر ڪيو ويندو آهي_ ”بازار“ (Market)  جي آفاقي مهااڏاوت (Virtual Superstructure) سان گھرج  ۽ فراهمي جا  قانون (Law of Demand & Supply) جوڙي، انهن کي فرد جي انفرادي روين سان لاڳاپيل ڏيکاري، واهپي جا نظريا (Theory of Utility) ميدان ۾ لاٿا وڃن ٿا ۽ انهن جي تصديق آلجبرا ۽ ڪيلڪيولس (Algebra & Calculus) جي استعمال سان، فرضي طرح جوڙيل رياضي جي مساواتن ۽ گرافن (Equations and Graphs) ذريعي ڪئي وڃي ٿي_ پر اهي سموريون ڪوسشون سرمائيداري کي، شديد بحرانن کان بچائي نه سگھنديون آهن_

سرمائيداري پيداواري عمل جي ”ٽمورتي“ منافعو، وياج ۽ ڪرايو:

سيڙپ ذريعي منافعي (Capital-Profit)، ملڪيت ذريعي ڀاڙي (Property-Rent) ۽ قرض ذريعي وياج (Loan-Interest) ڪمائڻ جو طريقه ڪار سرمائيداري پيداواري عمل جو بنياد هوندو آهي_سيڙپ وسيلي، پيداواري وسيلن جي بڻيل مالڪ لاءِ منافعي، وياج ۽ ڀاڙي (Profit-Interest-Rent) حاصل ڪرڻ جي ڪا به حد مقرر نه هوندي آهي_  سرمائيداري پيداواري عمل جي اها ”ٽمورتي“ سدائين سرمائيداري سرشتي تي مهربان رهندي آهي_ سرمائيداري پيداواري عمل جي بحراني فطرت کي سمجھڻ لا۽ ، ”ان ٽمورتي“ کي سمجھڻ انتهائي ضروري آهي، جنهن تي سرمائيداري ڪاروباري ادارن (Companies)، بينڪن (Banks) ۽ ذاتي ملڪيت (Private Property) جو نظام جڙيل هجي ٿو_ (هي موضوع هلندڙ تعارفي ڳالهھ ٻولهھ جي دائري کان ٻاهر آهي).

اجرتي مخلوق  (Wage-Being):

سرمائيداري پيداواري عمل ۾، پورهيت لاءِ اجرت (labour-Wage) جي حد مقرر هجي ٿي_ پيداواري عمل کي حقيقي خالق،  پورهيت جا ٻه روپ (Role) هجن ٿا_ هڪ، هو پيداواري عمل جو هلائيندڙ هوندو آهي يعني هو شين (Commodities) جو خالق (Producer) هوندو آهي ۽ ٻيو ته، هو پنهنجن ئي ٺاهيل شين جو پاڻ خريدار (Buyer) به هوندو آهي_سرمائيداري سرشتو، شين جي وڪري (Selling) جي صورت ۾،  شين جي گردش (Circulation of Commodities) جو عمل جاري ڪندو آهي؛ جنهن ۾، ذري گھٽ سموري انسانذات، پورهئي جي عمل وسيلي، شين کي پيدا ڪري، اجرت حاصل ڪندي آهي ۽ وري انهن ئي شين کي خريد ڪري، اها حاصل ڪيل اجرت، ٻيهر منافعي سميت، سرمائيداري پيداواري عمل ۾ موٽائي ڇڏيندي آهي_ هر ماڻهو ، مرد توڙي عورت، ڄم کان وٺي مرڻ تائين، اهڙي پيداواري عمل جو، حصو بڻجڻ جا پابند هوندا آهن_  تعليمي ادارن جو سرمائيداري تدريسي عمل به سموري انسانذات کي ”بهتر اجرتي مخلوق“ بنائڻ طرف راغب هوندو آهي_

ووٽر مخلوق  (Voter-Being):

معيشيت جو بنياد وجھندڙ پورهيت، سياسي سطح تي، ووٽر (Voter) جو روپ ڌاري، سرمائيداري سياست جا اڳواڻ چونڊي، سياست جي ايوانن (Governing Electorates) ۾ موڪليندو آهي جتي سماجي دستور ۽ قانون جڙڻ جو عمل سرانجام ڏنو ويندو آهي_ چونڊ جي اهڙي عمل کي ”سرمائيداري سياسي جمهوريت“ (Capitalist Political Democracy) چيو ويندو آهي_ سرمائيداري طبقاتي نظام ۾، ڇاڪاڻ ته سرمائيداري ٽمورتي، پيداواري وسيلن جي مالڪ تصور ڪئي ويندي آهي، اها چونڊ (Election) جي عمل تي به سڌي طرح اثرانداز ٿيندي آهي_

سياست ۽ معاشيات، قطبي ابتڙ ڪيئن آهن؟

جيئن ته اسان تعارفي نوٽ ۾ ٻڌائي آيا آهيون ته قطبي ابتڙن  (Polar Opposite) ۾، ابتڙ قطب، هڪٻئي کي ڪشش (Attract) ڪندا اهن ۽ ساڳيا قطب، هڪٻئي کي رد (Repulse) ڪندا آهن_ ڇڪڻ ۽ ڌڪڻ جو عمل، حرڪت (Motion) سان لاڳو ٿيل هوندو آهي_ حرڪت جو عمل، درحقيقت تبديلي جو عمل ئي هوندو آهي_  مادي نظام سدائين حرڪت ۾ رهندا آهن_ يعني نظام، سدائين تبديلي جي مسلسل-مبهم پيچري تي، ارتقائي انقلابي تسلسل ۾ جاري رهندا آهن_ ساڳي ريت، معيشيت، سماجي نظام جو بنياد آهي ۽ سياست، انجي مهااڏاوتي سطح جي نمائيندگي ڪري ٿي_ بحيثيت سماجي نظام جي سياست ۽ معيشيت به تبديلي جي عمل کان لاتعلق نٿا ٿي سگھن_  قطبي ابتڙن جي حيثيت ۾، سياست، سياست ۾ اوستائين تبديلي نٿي آڻي سگھي جيستائين، اها معيشيت جي طريقي ڪار، قوتن ۽ ڳانڍاپن ۾ تبديلي جي مرتڪب نه ٿئي_ ساڳي ريت، معيشيت کي به پنهنجو پاڻ ۾ تبديلي آڻڻ لاء، سياسي سطح تي، اهڙيون تبديليون آڻڻ جو رستو هموار ڪرڻو پوي ٿو، جيڪي تبديليون،  معاشي سطح تي تبديلين جون مرتڪب ٿين_  اهڙي ريت سياست ۽ معيشيت، بحيثيت مجموعي نظام جي، هڪٻئي سان ابتڙ ڳانڍاپي ۾ ”جڙيل“ رهن ٿيون ۽ انفرادي سطحن تي تبديلي لا۽، هڪٻئي جون محتاج رهن ٿيون_

معاشي ۽ سياسي تبديلين جو لاڙو  (Tendency of Change):

سماجي نظام ۾، قومي معاشي ۽ قومي سياسي سطحن تي،  ابتڙن جي حيثيت ۾، ارتقائي انقلابي تبديلي جو لاڙو، هـيٺن ريت، ٿي سگهي ٿو:

  1. معاشي تبديلي کان قومي-علائقائي سياسي تبديلي ڏي لاڙو
  2. سياسي تبديلي کان قومي-علائقائي معاشي تبديلي ۽ وري سياسي تبديلي ڏي لاڙو
  3. قومي-علائقائي، معاشي ۽ سياسي تبديلين جو گڏيل، هڪٻئي ڏانهن لاڙو
  4. قومي-علائقائي، معاشي ۽ سياسي تبديلين جو تاريخي ارتقائي انقلابي تسلسل وارو لاڙو
  5. قومي-علائقائي، معاشي ۽ سياسي تبديلين جو گھڻقومي- براعظمي لاڙو

سماجي تبديلي جو مرڪز_ سياست يا اقتصاديات:

جديد (New) پيداواري قوتون، قديم (Old) پيداواري ڳانڍاپن جي نفي (Negation) ڪندي، سياسي منڊل (Politics) ۾ تبديلي آڻين ٿيون_ جيڪا مخصوص ڏاڪي تي پهچي، سماجي نّظام ۾، انقلابي بدلاءُ جو ڪارڻ بڻجي سگھي ٿي_سماجي نظام ۾، معيشيت جي بنيادي پيداواري قوتن، ڳانڍاپن يا پورهئي جي طريقي ڪار ۾ بدلاءُ جي اچڻ سان، تبديلي اچي سگھي ٿي_ يعني اقتصادي سطح تي ايندڙ تبديليون، لازمي طور سياسي منڊل ۾ تبديلين جو ڪارڻ بڻجي، سڄي سماجي نظام کي تبديل ڪري سگھن ٿيون_ ٻئي پاسي، اهڙيون سياسي تبديليون، جن سان، معاشي سطح تي تبديليون اچي سگھن، سماجي نظام ۾ بدلاءُ جو ڪارڻ بڻجي سگھن ٿيون_ تنهن جي ڪري تبديلي جو لاڙو (Tendency) سياست کان معيشيت ڏي هجي يا معيشيت کان سياست ڏي، سماجي نظام ۾ تبديلي جو مرڪز، سماجي نظام جو بنياد يعني، معاشيات (Economics) ئي هجي ٿي_ انجو سبب معيشيت جا مادي بنياد، مادي پيداواري قوتون ۽ ڳانڍاپا ۽ ڌرتي تي وسندڙ سموري انسانذات جي، پورهئي وسيلي، پيداواري عمل ۾ شموليت آهي_ جنهن جي بنيادن جي مٿان سياسي منڊل جي اڏاوت قائم ٿيل هجي ٿي.

هي به ڏسي سگهو ٿا

پنهنجي مادري ٻولي ۾ اڳتي وڌڻ سان ئي ترقي آ

ڊاڪٽر طلحه قريشي ڪنهن به انسان جو ادب ۽ فن سان لاڳاپو هڪ قدرتي عمل …

جواب دیں

آپ کا ای میل ایڈریس شائع نہیں کیا جائے گا۔ ضروری خانوں کو * سے نشان زد کیا گیا ہے