14 بدھ , نومبر 2018

”جان جان هئي جيئري، ورچي نه ويٺي“

منان چانڊيو

پليجي صاحب جي سياسي، ادبي ۽ انقلابي زندگي تي لکڻ لاءِ قلم هٿ ۾ پڪڙي اڃا شروعات مس ڪندي کيس مرحوم چوندي زبان اٽڪي پئي ۽ مرحوم لکندي قلم پڙ ڪڍي بيهي رهيو، دماغ چڪرائجي ويو ۽ گهڙي پل لاءِ سڄو بت سُن يا پنڊ پهڻ ٿي ويو. ٿوري دير کان پوءِ پاڻ سنڀالي پليجي صاحب جي گوناگون ۽ گهڻ رخي شخصيت جو جائزو وٺندي جيڪي به محترم، مهذب ۽ معتبر لفظ يا جملا کيس ارپيم ان جو هو ڀنڊار هيو. جدوجهد، جاکوڙ ۽ جستجو سندس رڳ رڳ ۾ اوتيل هئي. عقل، علم ۽ ادب جو هو پيڪر هيو. سورهيائي، سجاڳي، سچيتائي سندس سرير ۾ سمايل هئي. ارڏائي، اڙٻنگائي ۽ اوچائي هن ۾ وڃي ڇيد ڪيو. دائي، دورانديشي، دليري ۽ دليل بازي جا وٽس کرار هئا. جوش، جذبي ۽ جرئت جو وٽس اڻ ميو خزانو هيو. لفظن جي جوڙجڪ، ادائگي، انداز ۽ روانگي سندس محتاج هئي. هزارين، لکين برجوش ماڻهن جا انبوهه هجن، ٽيبل ٽاڪ ٽي وي شو هجي يا ليڪچر، بحث مباحثا، مذاڪرا، مناظرا ۽ سيمينار هجن. اهڙي ريت ادب، شاعري، نثر، نظم، ڪهاڻي، ناول توڙي مضمون نگاري تي ڳالهائڻو هجي. ساڳي طرح دنيا جون انقلابي تحريڪون هجن، توڙي انهن جي اڳواڻن جي ڪردار تي ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻي هجي، انهن سڀني موضوعن ۽ صنفن تي پليجو صاحب بنا ڪنهن اڳواٽ تياري گهٻراهٽ جي ٻڌندڙن کي لاجواب ڪري ڇڏيندو هيو.

مان پاڻ کي وڏو خوشنصيب سمجهان ٿو جو گذريل چئن ڏهاڪن کان وٺي سندس قيادت ۽ رهبري هيٺ هلندڙ عوامي تحريڪ جو ڪارڪن رهندو پيو اچان. ان ڪري پليجي صاحب جي سوين وڏن توڙي ننڍن جلسن، جلوسن، ڌرڻن، ريلين، لانگ ۽ شارٽ مارچن، ليڪچرن ۽ تنظيمي ويهڪن ۾ شامل ٿي، پليجو صاحب کي تمام ويجهو کان ۽ غور سان ٻڌڻ جو شرف حاصل ڪندو پئي آيس، ان تجربي جي بنياد تي چئي سگهان ٿو ته، پليجي صاحب جي تقرير، ليڪچر يا وري عام گفتگو ۾ ڪڏهن ۽ ڪٿي به ورجاءُ ۽ هٻڪ ڪونه ٻڌي. هو سدائين لفظن ۽ جملن کي توري تڪي استعمال ڪندو هو. هو هڪ ئي وقت ۽ هڪ ئي ويهڪ ۾ سنڌي، اردو، انگريزي، عربي، فارسي وغيره ٻولين ۾ ڪڏهن ڌيري، ڪڏهن جوش ۽ جذبي پر وڻندڙ لهجي ۾ لفظن کي موتين جي مالها ۾ پوئي، حاضر مجلس وارن کان داد وٺڻ تي مجبور ڪندو هو. هن ۾ اها به خوبي هئي ته هو پنهنجي تقرير ۽ تحرير ۾ دنيا جي مهان انقلابين، دانشورن، فلسفيدانن ۽ ڏاهن جي ڪيل جدوجهد قولن، نظرين ۽ ڪاميابين جا مثال ڏيڻ کان علاوه قومي، عوامي شاعرن جي شعرن، بيتن، گيتن، نظمن ۽ واين وغيره ذريعي عوام ۾ پيدا ڪيل اتساهه جي پڻ چٽي نموني ڳالهه ڪندو هيو. چوڻ جو مطلب ته هن ۾ اڻ کٽ گڻن، خصلتن جو ڄڻ ته ذخيرو هجي. اهڙن ئي مڻيادار ماڻهن لاءِ ڀٽائي گهوٽ فرمايو آهي ته،

ڪوڙين ڪايائون تنهنجون، لکن لک هزار،

جيءُ سڀ ڪنهن جيءَ سين، درسن ڌارو ڌار،

پريم تنهنجا پار، ڪهڙا چئي ڪهڙا چوان.

پليجي صاحب ۾ جتي ڏات هئي اتي وري کيس اهڙا ته دلربا دوست ۽ ساٿ جا ساٿي مليا جو وڃي ٿيا ست خير. پليجو صاحب اهڙن وطن پرستن ۽ سنڌي عوام دوست ماڻهن جهڙوڪ: فاضل راهو، چاچا حفيظ قريشي، مير علي بخش ٽالپر، محسن عباسي، قاضي غفار، محمد قاسم ميرجت، غلام نبي بهراڻي، محمد خان مگسي، سائين عالم شاهه، رسول بخش ڏيٿو عرف جبل، ماما عارف ڪيڙانو ۽ ٻين کوڙ سارن فرض شناس انسانن سان گڏجي 1970ع ڌاري سنڌي عوامي تحريڪ جهڙي نظرياتي پارٽي جو بنياد وجهي قومي عوامي جهموري انقلاب آڻڻ لاءِ سنڌ جي واهڻن وستين تائين هڪ قسم جي شعور، سرت ۽ سمجهه جي لاٽ ٻاري. اهڙي سياسي، نظرياتي ۽ فڪري قافلي لاءِ ڄڻ ته ڀٽائي صاحب هينئن فرمايو آهي،

ڪيچان آيو قافلو جنهن جو ساٿ ڌڻي سرواڻ،

وار وڍي واڳون ڪيان، پوان هوند پلاڻ،

جهڙو پنهل ٿيو پاڻ، تهڙي سٽاءَ ساٿ جي.

مقصد ته پليجي صاحب سان جيڪي پارٽي دوست گڏ هئا انهن جو سنڌي سماج ۽ معاشري ۾ تمام وڏو مقام هيو ۽ گڏوگڏ قومي عوامي ۽ جمهوري راڄ قائم ڪرڻ جي جستجو توڙي سامراج دشمن نظريي ۽ نقطن واري عوامي منشور رکندڙ سنڌي عوامي تحريڪ جو وجود ۾ اچڻ تنهن وقت جو هڪ سياسي معجزو هيو، ڇو ته ان وقت هڪ طرف ذوالفقار علي ڀٽو جهڙو عوامي مقبوليت رکندڙ سياستدان ۽ ان جي پارٽي ملڪي ماڻهن لاءِ اٽي، لٽي ۽ اجهي جي ڳالهه ڪري رهي هئي، ٻئي طرف دنيا جا پورهيت هڪ هڪ ٿي وڃو جي نعري سان ڪميونسٽ پارٽي جا ڪامريڊ به سرخ انقلاب آڻڻ لاءِ خيبر کان ڪراچيءَ تائين اچ وڃ ڪري رهيا هيا، ٽئين طرف وري سنڌ ۾ سنڌي قوم جي آجپي ۽ خوشحالي خاطر سائين جي ايم سيد جي رهنمائي هيٺ جيئي سنڌ تحريڪ يا جيئي سنڌ محاذ به زورن تي هيو. جنهن جو مطلب اهو ٿيو ته، پليجو صاحب ۽ ان جي سياسي دوستن ۽ ساٿين لاءِ سنڌي قوم جي قومي ۽ عوامي حقن جي حاصلات لاءِ هڪ سياسي پارٽي قائم ڪرڻ جي گنجائش ئي نه هئي، پر پوءِ به پليجي صاحب ۽ ان جي ساٿين لاءِ لطيف سائين ڄڻ ته هينئن فرمايو هجي ته:

جئان وهي تئان واٽ، ڪپر پڇن ڪوڙيون،

جن کي سڪ ساهڙ جي، سي گهيڙ نه پڇن گهاٽ،

جن کي عشق جي اساٽ، سي واهڙ ڀانئن وکڙي.

پليجي صاحب جي قيادت ۾ قائم ٿيندڙ عوامي تحريڪ تمام ٿوري وقت ۾ سموري سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين تنظيمي نيٽ ورڪ قائم ڪري ورتو. اهم ڳالهه اها به هئي ته جتي عوامي تحريڪ پنهنجي سياسي تنظيمي ڪم ڪار کي بهتر اثرائتي ۽ سولي نموني بنائڻ لاءِ سنڌي قوم جي مڙني طبقن ۽ حصن کي پارٽي جو حصو بنائڻ لاءِ ڪيترا ئي برادر محاذ جهڙوڪ: سنڌي هاري تحريڪ، سنڌي مزدور تحريڪ، سنڌي شاگرد تحريڪ، سجاڳ ٻار تحريڪ ۽ تاريخ ساز ڪارنامو سرانجام ڏيندي سنڌياڻي تحريڪ پڻ قائم ڪئي. اتي وري هارين، مزدورن، پورهيتن، شاگردن، عورتن، ننڍن ٻارن سميت سنڌي قوم سان تعلق رکندڙ مختلف مڪتبئه فڪر جي ماڻهن ۾ سياسي، نظرياتي، ادبي، ثقافتي ڄاڻ پيدا ڪرڻ ۽ وڌائڻ لاءِ اسٽڊي سرڪل قائم ڪيا، انهن ۾ بين الاقوامي، ملڪي، ترقي پسند ۽ سنڌ سطح جو سنڌي قوم ۽ عوام دوست لٽريچر پڙهيو ۽ پڙهايو ويندو هو. ان کان علاوه منجهن خوداعتمادي پيدا ڪرڻ جي لاءِ تقريري مقابلا ۽ بحث مباحثا ڪرايا ويندا هئا، اهڙن ليڪچرن جو پڻ بندوبست ڪيو ويندو هو جن جي سياسي، نظرياتي ۽ ادبي ويهڪن ۾ هڪ طرف اڻ پڙهيل هاري، مزدور، عورتون توڙي ننڍڙا ٻارڙا مارڪس ازم، لينن ازم، فڪر مائو، کاٻي ڌر، ترقي پسندي، رجعت پسندي، قوم پرستي، شائون ازم وغيره تي ڄاڻ ڏيڻ لاءِ ليڪچر ڏئي لکيل پڙهيل ماڻهن کي حيران ڪري ڇڏيندا هئا، ته ٻئي پاسي عوامي تحريڪ جا معمولي ۽ اڻ پڙهيل ڪارڪن هزارين ماڻهن جي جلسن ۽ اسٽيج تي ويٺل وڏن سياستدانن جي اڳيان اهڙيون ته تقريرون ڪندا هئا جو ٻڌندڙن تي سحر طاري ٿي ويندو هو.

پاڻ مٿي ڳالهه ڪري رهيا هئاسين پليجو صاحب جي قيادت واري عوامي تحريڪ جي ته، هن سنڌ ۾ جدوجهد، جاکوڙ ۽ عوامي احتجاجن جا نوان رواج متعارف ڪرائيندي هڪ بي مثال ڪارنامو سرانجام ڏيندي هڪ منفرد قسم جي سياسي حيثيت ۽ مڃتا ماڻي ورتي. ان ساڳئي ئي قسم جي روايت کي برقرار رکندي عوامي تحريڪ جي انقلابي ساٿين پليجي صاحب جي آخري رسمن ۽ تدفين وقت به نوان ۽ تاريخي مثال قائم ڪندي ملڪ ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ اهو پهريون ڀيرو ٿيو ته، عورتن جي هڪ وڏي تعداد نه صرف پليجي صاحب جي ميت کي ڪلهو ڏيندي جنازي نماز ۾ صفون ٻڌي بيٺيون پر پليجو صاحب کي مٽي ماءُ حوالي ڪرڻ وقت هڪ هٿ ۾ پارٽي جو پرچم ۽ ٻئي هٿ ۾ پليجي صاحب جون تصويرون کڻي عظيم انقلابي اڳواڻ کي سلامي پيش ڪئي ۽ اهو پڻ ڏسڻ ۽ ٻڌڻ ۾ آيو ته، پليجي صاحب جي جسد خاڪي کي دفنائڻ کان پوءِ عوامي، قومي ۽ انقلابي گيتن جي گونجار ٿيڻ کان علاوه هن سان سندس پارٽي جي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن وچن ڪيو ته هو فڪر پليجو جي واٽ تي هلندي سندس عوامي مشن کي پايه تڪميل تائين پهچائيندا. اسان جي سمجهه ۾ اها وڏي ڳالهه آهي ۽ اميد ته، پليجي صاحب جا نظرياتي پوئلڳ پاڻ ملهائيندي هن جي روح کي سڪون ۽ فرحت ڏيندا، بس اها ئي ڪنهن انقلابي پارٽيءَ جي اصل سڃاڻ هوندي آهي..

هي به ڏسي سگهو ٿا

هاڻي ايئن نه هلندو…،

تنوير زمان خان لنڊن پاڪستان ۾ رهندڙ عيسائي ڪميونٽي اها ڪمونٽي آهي جيڪا برٽس راڄ …

جواب دیں

آپ کا ای میل ایڈریس شائع نہیں کیا جائے گا۔ ضروری خانوں کو * سے نشان زد کیا گیا ہے